قدیمی ترین شهرها در بزرگترین کشورهای جهان: سفری به اعماق تاریخ و جغرافیا - مجله آرنا

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

قدیمی‌ترین شهرها در بزرگترین کشورهای جهان از نظر مساحت

ده کشور پهناور جهان، که مجموعاً حدود نیمی از خشکی‌های زمین را تشکیل می‌دهają، گستره وسیعی از تاریخ بشریت را در خود جای داده‌اند. از دژهای باستانی ایران در روسیه تا سکونتگاه‌های 14 هزار ساله بومیان در کانادا، هر یک روایتی شنیدنی دارند.

1. روسیه: دربنت (Derbent)، دروازه ایرانی قفقازروسیه، پهناورترین کشور جهان، میزبان شهر باستانی دربنت است که در جمهوری داغستان واقع شده و یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مسکونی جهان به شمار می‌رود. این شهر به دلیل موقعیت استراتژیک خود در گذرگاهی باریک میان کوه‌های قفقاز و دریای خزر، همواره از اهمیت نظامی و تجاری فوق‌العاده‌ای برخوردار بوده است.

• تاریخچه و نقش استراتژیک: اگرچه سکونت در این منطقه به قرن هشتم پیش از میلاد بازمی‌گردد، اما این شاهنشاهی ساسانی بود که آن را به یک دژ نفوذناپذیر تبدیل کرد. ساخت استحکامات عظیم در دوران قباد یکم آغاز شد و توسط پسرش، خسرو انوشیروان، در قرن ششم میلادی به اوج رسید. هدف اصلی ساسانیان، حفاظت از مرزهای شمالی ایران در برابر هجوم اقوام کوچ‌نشین شمالی مانند خزرها و هون‌ها بود. این مجموعه دفاعی شامل دو دیوار سنگی عظیم به طول 40 کیلومتر، دژ نارین‌قلعه و برج‌های متعدد بود که برای بیش از 1500 سال مورد استفاده قرار گرفت.
• ارتباط با ایران: نام «دربند» واژه‌ای فارسی به معنای «گذرگاه بسته» است. کشف بیش از 30 کتیبه به زبان پهلوی (فارسی میانه) بر دیوارهای دژ، گواهی بر حاکمیت عمیق ایرانیان در این منطقه است. دربنت که در گذشته «ایران‌دژ» نیز نامیده می‌شد، تا زمان انعقاد پیمان گلستان در سال 1813 میلادی بخشی از خاک ایران بود. این مجموعه در سال 2003 در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

2. کانادا: سکونتگاه‌های بومی با قدمت هزاران سالتاریخ کانادا هزاران سال پیش از ورود اروپاییان آغاز می‌شود. در حالی که سنت جانز (St. John's) (تأسیس 1497) قدیمی‌ترین شهر اروپایی‌نشین است، سکونتگاه‌های بومیان قدمتی بسیار بیشتر دارند.

• دهکده جزیره تریکت (Triquet Island): مهم‌ترین کشف، یک دهکده باستانی در بریتیش کلمبیا با قدمت 14 هزار سال است که از اهرام مصر نیز قدیمی‌تر می‌باشد. این کشف، تاریخ شفاهی قبیله «هیلتسوک» (Heiltsuk) را تأیید می‌کند که اجدادشان در عصر یخبندان به این منطقه پناه آورده بودند.
• اسکاولیتز/خایتم (Scowlitz/Xá:ytem): این محوطه باستانی شامل خانه‌های گودالی با قدمت بین 5000 تا 9000 سال است و برای مردم بومی «استولو» (Stó:lō) اهمیت معنوی عمیقی دارد.
• سکواکی-مک‌کوگن (Sq'éwlets/Scowlitz): این سایت باستان‌شناسی با قدمت حدود 3000 سال، به خاطر تپه‌های تدفینی (Burial Mounds) خود مشهور است که نشان‌دهنده سنت‌های اجتماعی پیچیده در میان جوامع بومی است.

3. چین: شی‌آن (Xi'an)، مهد امپراتوری‌ها و دروازه جاده ابریشمچین، به عنوان یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان، شهرهای باستانی بسیاری دارد، اما شی‌آن که در گذشته «چانگ‌آن» (به معنای آرامش ابدی) نامیده می‌شد، جایگاهی ویژه دارد.

• پایتخت تمدن چین: این شهر با قدمتی بیش از 3100 سال، پایتخت 13 سلسله قدرتمند از جمله ژو، چین، هان و تانگ بوده است. در دوران سلسله تانگ (618-907 میلادی)، چانگ‌آن با جمعیتی نزدیک به یک میلیون نفر، یکی از بزرگترین و پرجمعیت‌ترین کلان‌شهرهای بین‌المللی جهان بود.
• نقطه آغاز جاده ابریشم: شهرت جهانی شی‌آن به عنوان نقطه آغازین شرقی جاده ابریشم تثبیت شده است. این مسیر تجاری که در قرن دوم پیش از میلاد توسط دیپلماتی به نام «ژانگ چیان» گشوده شد، برای قرن‌ها شرق و غرب را به هم متصل می‌کرد و بستری برای تبادل کالا، فرهنگ، دین (مانند ورود اسلام به چین) و اندیشه بود.
• لشکر سفالین: در سال 1974، کشاورزان محلی به طور تصادفی یکی از شگفت‌انگیزترین اکتشافات قرن بیستم را رقم زدند: لشکر سفالین. این مجموعه شامل هزاران سرباز، اسب و ارابه سفالی در اندازه واقعی است که برای محافظت از مقبره چین شی هوانگ، نخستین امپراتور چین، ساخته شده‌اند. هر یک از مجسمه‌ها چهره‌ای منحصربه‌فرد دارد که اوج هنر و سازماندهی آن دوران را به نمایش می‌گذارد. این اثر به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

4. ایالات متحده آمریکا: اورایبی (Oraibi) و سنت آگوستین (St. Augustine)در ایالات متحده، باید میان سکونتگاه‌های بومیان و شهرهای تأسیس‌شده توسط اروپایی‌ها تمایز قائل شد.

• اورایبی، آریزونا: این روستا که توسط قبیله بومی «هوپی» (Hopi) در حدود سال 1150 میلادی تأسیس شده، کهن‌ترین سکونتگاه با سکونت مداوم در ایالات متحده به شمار می‌رود. مردم هوپی، با فرهنگی غنی و نظام اجتماعی مادرتبار، در خانه‌های خشتی زندگی می‌کنند. این روستا نمادی زنده از تاریخ دیرینه بومیان آمریکا پیش از ورود اروپاییان است.
• سنت آگوستین، فلوریدا: این شهر که در سال 1565 توسط اسپانیایی‌ها تأسیس شد، قدیمی‌ترین شهر اروپایی‌نشین با سکونت مداوم در ایالات متحده است.

5. برزیل: سالوادور (Salvador)سالوادور، واقع در ایالت باهیا، یکی از قدیمی‌ترین شهرهای برزیل است. این شهر در سال 1549 توسط پرتغالی‌ها تأسیس شد و به عنوان اولین پایتخت استعماری برزیل، برای قرن‌ها مرکز اصلی تجارت و فرهنگ در این کشور بود.

6. استرالیا: سیدنی (Sydney) و تاریخ کهن بومیانسیدنی، بزرگترین و قدیمی‌ترین شهر مدرن استرالیا، در سال 1788 به عنوان یک مستعمره کیفری بریتانیا تأسیس شد. با این حال، تاریخ سکونت بومیان استرالیا در این سرزمین به ده‌ها هزار سال پیش بازمی‌گردد و میراث فرهنگی آن‌ها بخش جدایی‌ناپذیر تاریخ این قاره است.

7. هند: بنارس یا واراناسی (Varanasi)، شهر جاودانه نورواراناسی، که با نام کاشی نیز شناخته می‌شود، یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان با سکونت مداوم و قلب تپنده معنویت در هند است. این شهر که در کرانه رود مقدس گنگ قرار دارد، تجسمی از تاریخ، فرهنگ و باورهای عمیق هندوستان است.

• قدمت: شهری کهن‌تر از تاریخ: در حالی که افسانه‌ها قدمت آن را به 5000 سال پیش و زمان تأسیس آن توسط خدای هندو، شیوا، نسبت می‌دهند ، شواهد باستان‌شناسی سکونت در این منطقه را به حدود 800 تا 1200 سال پیش از میلاد نشان می‌دهند. نام باستانی آن، «کاشی»، به معنای «شهر نور» است که در متون کهن ودایی ذکر شده و به جایگاه آن به عنوان مرکز دانش اشاره دارد. نام امروزی آن، واراناسی، از دو رود «وارونا» و «آسی» گرفته شده است.
• مرکز معنوی ادیان: واراناسی خانه زمینی «شیوا» و «پارواتی» محسوب می‌شود. هندوها معتقدند مرگ در این شهر و سوزانده شدن در کنار رود گنگ، روح را از چرخه تولد دوباره (سَمساره) رها کرده و به رستگاری (موکشه) می‌رساند. این باور، شهر را به مقصد نهایی بسیاری از مؤمنان تبدیل کرده است. علاوه بر این، منطقه «سارنات» در نزدیکی آن، جایی است که بودا اولین موعظه خود را ایراد کرد و از این رو برای بوداییان نیز مقدس است.
• فراز و نشیب‌های تاریخی: این شهر در دوران امپراتوری‌های مائوریا و گوپتا به اوج شکوفایی رسید. در سال 1194 میلادی توسط سپاهیان مسلمان فتح و معابد آن تخریب شد. در دوران اکبرشاه مغول، با سیاست تسامح، بازسازی شد اما بعدها اورنگ‌زیب دوباره دستور تخریب برخی معابد را داد. در سال 1775 به دست کمپانی هند شرقی بریتانیا افتاد و پس از استقلال هند، جایگاه خود را به عنوان پایتخت فرهنگی کشور حفظ کرد.
• گهات‌ها: صحنه زندگی و مرگ: بیش از 80 گهات (پلکان‌های سنگی) در ساحل رود گنگ وجود دارد که شریان حیاتی شهر هستند. گهات داشاشوامِد محل برگزاری مراسم باشکوه شبانه «آرتی گنگا» است و گهات مانیکارنیکا اصلی‌ترین مکان برای سوزاندن اجساد است که آتش در آن هرگز خاموش نمی‌شود.

8. آرژانتین: سانتیاگو دل استرو (Santiago del Estero)قدیمی‌ترین شهر آرژانتین با سکونت مداوم، سانتیاگو دل استرو است که در سال 1553 توسط مهاجران اسپانیایی تأسیس شد. این شهر به دلیل نقش مهمی که در گسترش استعمار اسپانیا داشت، لقب «مادر شهرها» را به خود اختصاص داده است.

9. قزاقستان: سمیارکا (Semiyarka)، شهر گمشده عصر برنزدر حالی که ترکستان یک شهر تاریخی و معنوی مهم است، اکتشافات اخیر، تمدنی بسیار قدیمی‌تر را آشکار کرده است.

• سمیارکا: این شهر 3600 ساله (1600 پیش از میلاد) در شمال شرقی قزاقستان، درک ما از جوامع عصر برنز را متحول کرده است. این محوطه 140 هکتاری، که «شهر هفت دره» لقب گرفته، یک مرکز شهری، صنعتی و تجاری مهم بوده است. کشف یک منطقه وسیع برای تولید نیمه‌صنعتی برنز نشان می‌دهد که جوامع استپی، برخلاف تصور رایج، سکونتگاه‌های دائمی و سازمان‌یافته با ساختار اجتماعی پیچیده داشته‌اند.

10. الجزایر: قسنطینه (Constantine)، شهر پل‌های معلققسنطینه، که در دوران باستان «سیرتا» نام داشت، یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان است. این شهر که تاریخ آن به دوران نوسنگی بازمی‌گردد، توسط فنیقی‌ها تأسیس شد و به سرعت به یکی از پررونق‌ترین شهرهای شمال آفریقا تبدیل گشت.

• موقعیت استراتژیک و جغرافیایی: این شهر بر روی یک فلات صخره‌ای عظیم بنا شده که توسط دره‌ای عمیق که رود «رومل» از آن می‌گذرد، احاطه شده است. این موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد، آن را به یک دژ طبیعی مستحکم تبدیل کرده و باعث شده به «شهر پل‌های معلق» شهرت یابد. برای اتصال بخش‌های مختلف شهر، بیش از هشت پل تاریخی و مدرن ساخته شده است.
• پایتخت پادشاهی نومیدیا: در قرن سوم پیش از میلاد، سیرتا به عنوان پایتخت پادشاهی قدرتمند «نومیدیا» که توسط اقوام بربر تأسیس شده بود، به اوج شکوه خود رسید. این شهر مرکز سیاسی و فرهنگی نومیدی‌ها بود و فرمانروایان قدرتمندی چون سیفاکس و ماسینیسا از آنجا حکومت می‌کردند.
• تحولات تاریخی: پس از شکست نومیدیا، شهر به تصرف رومیان درآمد. در جریان شورشی در سال 311 میلادی ویران شد، اما امپراتور کنستانتین کبیر در سال 313 میلادی دستور بازسازی آن را صادر کرد و به افتخار او، شهر «قسنطینه» نام گرفت. در قرون بعدی، این شهر به دست وندال‌ها، امپراتوری بیزانس و سپس در قرن هفتم میلادی به دست مسلمانان افتاد. از قرن شانزدهم تحت حاکمیت امپراتوری عثمانی قرار گرفت و سرانجام در سال 1837 توسط فرانسوی‌ها اشغال شد.

قدیمی‌ترین شهرها در بزرگترین کشورهای جهان از نظر جمعیت

کشورهای پرجمعیت جهان نیز ریشه‌های عمیقی در تاریخ دارند و شهرهای باستانی آن‌ها مراکز مهم فرهنگی و تمدنی بوده‌اند.

1. هند: بنارس یا واراناسی (Varanasi)همانطور که در بخش قبل به تفصیل شرح داده شد، واراناسی به عنوان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مسکونی جهان، در صدر این فهرست نیز قرار می‌گیرد و قلب معنوی و فرهنگی هند به شمار می‌رود.

2. چین: شی‌آن (Xi'an)شی‌آن، پایتخت باستانی و مهد تمدن چین که جزئیات آن در بخش اول آمد، به دلیل جمعیت بالای این کشور، در این فهرست نیز جایگاه مهمی دارد.

3. ایالات متحده آمریکا: اورایبی (Oraibi) و سنت آگوستین (St. Augustine)با توجه به جمعیت بالای آمریکا، هر دو شهر اورایبی (به عنوان قدیمی‌ترین سکونتگاه بومی) و سنت آگوستین (به عنوان قدیمی‌ترین شهر اروپایی) در این بخش نیز مورد توجه قرار می‌گیرند.

4. اندونزی: کوتا توا (Kota Tua) یا جاکارتای قدیممنطقه «کوتا توا» در جاکارتا، که در گذشته «باتاویا» نام داشت، مرکز تاریخی پایتخت اندونزی است. این منطقه در اوایل قرن هفدهم توسط کمپانی هند شرقی هلند به عنوان یک مرکز تجاری مهم تأسیس شد.

5. پاکستان: مهرگره (Mehrgarh)، طلوع کشاورزی در جنوب آسیاپاکستان، محل یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های بشری است. محوطه باستان‌شناسی مهرگره در دشت کچی بلوچستان، با قدمتی که به حدود 7000 سال پیش از میلاد می‌رسد، یکی از اولین نمونه‌های کشاورزی و زندگی روستایی در جنوب آسیا است.

• مرکز نوآوری باستانی: مهرگره شواهد مهمی از گذار انسان از زندگی شکارچی-گردآورنده به یکجانشینی را در خود دارد. ساکنان آن به کشت گندم و جو و اهلی‌سازی حیواناتی چون گاو و بز می‌پرداختند. این تحولات، پایه‌های تمدن دره سند را فراهم آورد.
• جامعه پیشرفته و متروکه شدن: کشف دندان‌هایی که 9000 سال پیش با مته‌های سنگی درمان شده‌اند، نشان‌دهنده دانش پزشکی شگفت‌انگیز در آن دوران است. این تمدن که دارای خانه‌های خشتی منظم و انبارهای غله بود، سرانجام حدود 2600 تا 2000 پیش از میلاد متروکه شد. به نظر می‌رسد تغییرات آب و هوایی و مهاجرت ساکنان به مراکز شهری جدیدتر مانند موهنجودارو، دلایل اصلی این رویداد بوده‌اند.

6. نیجریه: ایله-ایفه (Ile-Ife)، گهواره قوم یوروبانیجریه، پرجمعیت‌ترین کشور آفریقا، دارای تاریخ شهری غنی پیش از دوران استعمار است. ایله-ایفه که قدمت آن به حدود 500 سال پیش از میلاد بازمی‌گردد، به عنوان گهواره تمدن و قلب معنوی قوم یوروبا شناخته می‌شود.

• خاستگاه اساطیری و مرکز معنوی: بر اساس اساطیر یوروبا، خلقت جهان از ایله-ایفه آغاز شده است و به همین دلیل این شهر «گهواره تمدن یوروبا» نامیده می‌شود. این شهر مرکز معنوی قوم یوروبا است و کاخ «اونی» (Ooni)، پادشاه و رهبر روحانی یوروباها، در قلب آن قرار دارد. ایله-ایفه امروزه نیز به عنوان یک شهر مقدس برای قوم یوروبا که جمعیتی بالغ بر 40 میلیون نفر در سراسر جهان دارند، اهمیت ویژه‌ای دارد.
• مرکز هنر و تمدن باستانی: پادشاهی ایفه در دوران اوج خود، بین قرون 12 تا 15 میلادی، به یک مرکز قدرتمند تجاری و هنری تبدیل شد. این شهر به خاطر هنر بی‌نظیر و طبیعت‌گرایانه‌اش، به ویژه در ساخت مجسمه‌های برنزی، سفالی و سنگی که اغلب چهره پادشاهان و خدایان را به تصویر می‌کشند، شهرت جهانی دارد. این هنر پیشرفته تأثیر عمیقی بر دیگر تمدن‌های منطقه، از جمله پادشاهی بنین، گذاشت.

7. برزیل: سالوادور (Salvador)سالوادور، اولین پایتخت استعماری برزیل، به دلیل جمعیت بالای این کشور، بار دیگر در این فهرست قرار می‌گیرد.

8. بنگلادش: سونارگائون (Sonargaon)سونارگائون، پایتخت باستانی بنگال، شهری با تاریخ غنی است که پیش از داکا، یک قطب مهم اداری و تجاری در منطقه بود.

9. روسیه: دربنت (Derbent)دربنت، قدیمی‌ترین شهر روسیه با تاریخ غنی ساسانی، به دلیل جمعیت قابل توجه این کشور، در این بخش نیز جای دارد.

10. مکزیک: چولولا (Cholula)، شهر مقدس با هرم پنهانچولولا در مکزیک، یکی از قدیمی‌ترین شهرهای قاره آمریکا با سکونت مداوم است که قدمت آن به قرن دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد.

• مرکز تمدن‌های بزرگ: این شهر یک مرکز مذهبی و تجاری مهم برای تمدن‌های اولمک، تئوتیهواکان و آزتک بود. در دوران اوج خود، با جمعیتی حدود صدهزار نفر، دومین شهر بزرگ امپراتوری آزتک محسوب می‌شد.
• هرم بزرگ چولولا: این شهر میزبان هرم بزرگ چولولا (Tlachihualtepetl)، بزرگترین هرم جهان از نظر حجم است. این سازه عظیم که در طی قرن‌ها توسط فرهنگ‌های مختلف ساخته شد، در زمان ورود اسپانیایی‌ها در سال 1519 زیر پوشش گیاهی پنهان بود. اسپانیایی‌ها که از وجود آن بی‌خبر بودند، کلیسای «بانوی شفابخش ما» را بر فراز آن بنا کردند که امروزه نمادی از تلفیق فرهنگ‌هاست. این هرم تا سال 1910 کشف نشده باقی ماند.

خلاصه

این گزارش به شناسایی و بررسی قدیمی‌ترین شهرها در بزرگترین کشورهای جهان بر اساس دو معیار مساحت و جمعیت پرداخت. نتایج نشان می‌دهد که تاریخ شهرنشینی در این کشورها بسیار متنوع و چندلایه است:

• سکونتگاه‌های پیشاتاریخی و باستانی: در کشورهایی مانند کانادا، پاکستان و قزاقستان، سکونتگاه‌هایی با قدمت شگفت‌انگیز کشف شده‌اند. دهکده 14 هزار ساله در کانادا ، شهرک کشاورزی مهرگره با قدمت 9 هزار سال در پاکستان ، و شهر صنعتی سمیارکا با قدمت 3600 سال در قزاقستان ، درک ما از تاریخ اولیه بشر را به چالش می‌کشند.
• شهرهای باستانی با سکونت مداوم: شهرهایی مانند واراناسی در هند (با قدمت حداقل سه هزار سال و مرکزیت معنوی برای چندین دین) ، شی‌آن در چین (پایتخت 13 سلسله و مبدأ جاده ابریشم) ، دربنت در روسیه (با ریشه‌های عمیق ساسانی) ، قسنطینه در الجزایر (پایتخت نومیدیا و شهر پل‌های معلق) ، ایله-ایفه در نیجریه (گهواره تمدن یوروبا) و چولولا در مکزیک (با بزرگترین هرم جهان) ، قدمتی چندهزار ساله دارند و گهواره تمدن‌های بزرگ بوده‌اند.
• سکونتگاه‌های بومی در قاره آمریکا: در ایالات متحده و کانادا، سکونتگاه‌های بومی مانند اورایبی (تأسیس 1150 میلادی) بسیار قدیمی‌تر از شهرهای تأسیس‌شده توسط اروپاییان هستند و تاریخ غنی پیش از استعمار را روایت می‌کنند.
• شهرهای دوران استعمار: در کشورهای «جهان جدید» مانند کانادا، برزیل و استرالیا، قدیمی‌ترین شهرهای مدرن آنهایی هستند که توسط مهاجران اروپایی در چند قرن اخیر تأسیس شده‌اند، مانند سنت جانز، سالوادور و سیدنی.

این شهرها نه تنها از نظر تاریخی ارزشمند هستند، بلکه به عنوان مراکز فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، همچنان نقش مهمی در کشورهای خود ایفا می‌کنند و پنجره‌ای به سوی گذشته غنی و پرفراز و نشیب بزرگترین ملت‌های جهان می‌گشایند.